Στα ίχνη του… «Δαίμονα του Τυπογραφείου»
Για αιώνες, οι τυπογράφοι σε όλο τον κόσμο τον κατηγορούσαν για ανακατεμένα τυπογραφικά στοιχεία, ανάποδα γράμματα και λέξεις που άλλαζαν νόημα μέσα σε μια νύχτα. Όμως ακόμα στη σημερινή ψηφιακή εποχή, ο «Δαίμων του Τυπογραφείου» που γεννήθηκε στα σκοτεινά τυπογραφικά εργαστήρια της Αναγέννησης, συνεχίζει να στοιχειώνει τη σχέση μας με το τυπωμένο χαρτί.
Ανάμεσα σε βαριά, χειροκίνητα πιεστήρια του 19ου αιώνα, κάσες γεμάτες με μολυβένια στοιχεία και σπάνιες ιστορικές εκδόσεις, ο πρωταγωνιστής των πιο διάσημων τυπογραφικών λαθών παραμονεύει μέχρι σήμερα.
Ποιος ήταν, όμως, ο περιβόητος αυτός «Δαίμονας» που έχει φορτωθεί στις πλάτες του όλα τα τυπογραφικά λάθη του κόσμου ανά τους αιώνες; Και γιατί ενώ όλοι οι επαγγελματίες έχουν προστάτη κάποιον Άγιο, οι τυπογράφοι αναφέρονται περισσότερο σε έναν Δαίμονα; Οι «Διαδρομές» επιχείρησαν να αναζητήσουν τα ίχνη της μεταφυσικής αυτής οντότητας και με αφετηρία το Μουσείο Τυπογραφίας Γιάννη και Ελένης Γαρεδάκη, πληροφορήθηκαν το ιστορικό της γέννησής της, άκουσαν τα παράπονά της, ταξίδεψαν μελωδικά μαζί της και θυμήθηκαν περιπτώσεις που έβαλε την ουρά της…
ΤΑ ΓΕΝΝΗΤΟΥΡΙΑ
Μια απλή επίσκεψη στους χώρους του Μουσείου Τυπογραφίας ήταν αρκετή για να αισθανθούμε την παρουσία του «Δαίμων του Τυπογραφείου»: Ανάμεσα σε βαριά, χειροκίνητα πιεστήρια του 19ου αιώνα, κάσες γεμάτες με μολυβένια στοιχεία και σπάνιες ιστορικές εκδόσεις, ο πρωταγωνιστής των πιο διάσημων τυπογραφικών λαθών παραμονεύει μέχρι σήμερα, αποδεικνύοντας ότι η ανθρώπινη ανάγκη για επικοινωνία ήταν πάντα μια ατελείωτη μάχη ανάμεσα στην ακρίβεια της μηχανής και το απρόβλεπτο του ανθρώπινου λάθους.

Στην 1η πτέρυγα του Μουσείου στον πάγκο της στοιχειοθεσίας παρατηρούμε εντελώς απροσδόκητα να ξεπροβάλλει μια καλλιτεχνική απεικόνισή του. Την εικόνα του συνοδεύει ένα σημείωμα του παλιού λιθογράφου – τυπογράφου, Αντώνη Παπαντωνόπουλου, το οποίο αναφέρεται στα… γεννητούρια του θρυλικού δαίμονα: «Ο φραγκισκανός θεολόγος Johannes Galensis το 1285 μ.Χ. στο χειρόγραφο του “Tractatus de Penitentia” αναφέρει, για πρώτη φορά το όνομα “Tritivillus”. Αυτός ήταν ένας Δαίμονας, ο οποίος εργάζονταν για τον Εοσφόρο, που είχε σκοπό να εισάγει λάθη στις γραφές.
Οι γραφιάδες τον “Tritivillus”, τον αποκαλούσαν και “Δαίμονα των Γραφών”, για να δικαιολογήσουν τα λάθη τα οποία έκαναν κατά την αντιγραφή των χειρογράφων.
Μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας κανένας δεν γνωρίζει πως ακριβώς προέκυψε ο χαρακτηρισμός “Δαίμων του Τυπογραφείου”, υπάρχουν όμως οι παρακάτω εκδοχές:
“Διαβόλους” οι τυπογράφοι αποκαλούσαν τους βοηθούς τους, οι οποίοι έκαναν χαμαλοδουλειές και συνήθως ήταν μουτζουρωμένοι από πάνω μέχρι κάτω με μαύρο μελάνι, το οποίο χρησιμοποιούσαν για την εκτύπωση. Τους παρομοίαζαν δε με τον Σατανά, επειδή το μαύρο χρώμα ήταν τότε συνδεδεμένο με τη “μαύρη μαγεία”.
Στους τυπογράφους της εποχής εκείνης υπήρχε και η προκατάληψη, ότι ο “Δαίμονας” στοίχειωνε κάθε τυπογραφείο και παρενέβαινε κάνοντας ζαβολιές, για να δημιουργήσει προβλήματα και λάθη, τα οποία οι τεχνήτες τα φόρτωναν στους ανυποψίαστους μαθητευόμενους.
Μια άλλη πιθανή προέλευση του όρου “Δαίμονας” οφείλεται σε ένα βοηθό του βενετσιάνικου τυπογράφου Aldus Manutius, ο οποίος είχε επικριθεί, ότι ασχολείται με “μαύρες τέχνες”.
Εκείνο το νεαρό μαθητευόμενο αγόρι, που ήταν αφρικανικής καταγωγής, λόγω του χρώματος του δέρματός του, το κατηγορούσαν, ότι ήταν προσωποποιημένους ο Διάβολος.
Τέλος, υπάρχει ακόμα μια εκδοχή, που συνδέεται με την επινόηση του “Δαίμονα του Τυπογραφείου”, η οποία είχε σχέση με το βοηθό του πρώτου Άγγλου εκτυπωτή και εκδότη William Caxton.
Το όνομα εκείνου του ασκούμενου τυπογράφου, ήταν Deville. Με την πάροδο του χρόνου το Deville εξελίχθηκε σε Devil, που στην αγγλική γλώσσα, σημαίνει “διάβολος”.
Από τότε επικράτησε η άποψη, ότι τους μαθητευόμενους και τους βοηθούς των τυπογράφων έπρεπε να τους αποκαλούν με αυτόν τον χαρακτηρισμό. Δηλαδή, “δαίμονες”. Έκτοτε οι τυπογράφοι, όταν ήθελαν να απαλλαγούν από την ευθύνη των λαθών τους εκμεταλλευόντουσαν τους ειδικευόμενους για να τους συγκαλύψουν τα λάθη τους, επειδή οι φουκαράδες οι βοηθοί κρατάνε πάντα κλειστό το στόμα τους, ο δε ταλαίπωρος “Δαίμονας” δεν μπορεί ούτε να διαμαρτυρηθεί, ούτε να υπερασπιστεί ούτε να αποδείξει ότι δεν ευθύνεται για τα σφάλματα που του φορτώνουν.
Γι’ αυτό ο εν λόγω “Δαίμονας” τριγυρίζει συνεχώς μέσα στα τυπογραφεία, περιμένοντας υπομονετικά να αρπάξει την ευκαιρία, για να τιμωρήσει τους συκοφάντες τεχνήτες κι όταν διαπιστώσει, ότι κάτι έχει ξεφύγει από την προσοχή των μαστόρων, βάζει αμέσως την ουρά του, για να τους δημιουργήσει πρόβλημα.
Επειδή είναι ο μόνος τρόπος, για να εκδικηθεί τους τυπογράφους, για όσα εντελώς άδικα του καταλογίζουν».
ΕΞΩΔΙΚΗ ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ!
Ο «Δαίμονας», ωστόσο, δεν έμεινε μόνο στη γκρίνια για τα λάθη που του έχουν φορτώσει άδικα μέσα στους αιώνες. Στον δεύτερο όροφο του Μουσείου, στην πτέρυγα με τις παλιές και σπάνιες εκδόσεις, πληροφορούμαστε για την εξώδικη διαμαρτυρία – επιστολή που έχει αποστείλει ψάχνοντας να βρει το δίκιο του.
Στο σημείωμα που υπάρχει κάτω από το γλυπτό με τη μορφή του (το οποίο φιλοτέχνησε ο Αντώνης Παπαντωνόπουλος), χρησιμοποιεί σκληρή γλώσσα και απευθυνόμενος στους επισκέπτες δεν αφήνει περιθώρια για παρερμηνείες:
«Φίλε επισκέπτη,
Με έκαναν γλυπτό, με “στήσανε” εδώ για να με εκθέσουν ακόμη περισσότερο.
Επί εκατοντάδες χρόνια δημοσιογράφοι, διορθωτές κειμένων, τυπογράφοι εκδότες, συνωμοτούν εναντίον μου. Κάθε λάθος, ανορθογραφία, παράλειψη λέξεων κ.λπ. καθημερινά, σε εφημερίδες, περιοδικά πάσης φύσεως εκδόσεις – “έργα και ημέρες” δικά τους – όλα αυτά τα “φόρτωναν” και τα “φορτώνουν” σε εμένα, τον “δαίμονα του Τυπογραφείου”.
Άλλο δεν αντέχω. Από αύριο αρχίζω τις μηνύσεις. Η κατασυκοφάντησή μου πρέπει να σταματήσει, πρέπει να πάρει ένα τέλος.
Ελπίζω στην κατανόησή σας.
“Ο Δαίμων του Τυπογραφείου”
ΥΓ: Κατά βάθος βέβαια χαίρομαι γιατί με βγάζουν από την αφάνεια, την απραξία, με ρίχνουν… στην επικαιρότητα, αλλά εγώ καθότι Δαίμονας σωστός, τη μήνυση θα τους την κάνω…».

Λάθη, παρεξηγήσεις και γέλιο
Στην εκδοτική ιστορία, ο «Δαίμων του Τυπογραφείου» έχει προκαλέσει από γέλιο μέχρι δακρύων έως σοβαρές παρεξηγήσεις και εξοντωτικές ποινές.
– Ένα από τα πιο διάσημα ιστορικά παραδείγματα παγκοσμίως είναι η λεγόμενη «Κακιά Βίβλος» (The Wicked Bible) που τυπώθηκε το 1631 στην Αγγλία. Από παραδρομή του τυπογράφου, στην Έβδομη Εντολή παραλείφθηκε η λέξη «ου», με αποτέλεσμα το κείμενο να τυπωθεί ως: «Μοιχεύσεις» (αντί για «Ου μοιχεύσεις»). Το αποτέλεσμα ήταν να επιβληθεί τεράστιο πρόστιμο στους τυπογράφους και να καταστραφούν σχεδόν όλα τα αντίτυπα.
Μάλιστα, λόγω του ό,τι τα λάθη στα βιβλία θρησκευτικού περιεχομένου προκαλούσαν μεγάλη αναστάτωση και προβλήματα, οι καλόγηροι – τυπογράφοι των μοναστηριών, που είχαν αποκτήσει τυπογραφεία, απήγγειλαν ειδικό ευχολόγιο κατά τη διάρκεια ειδικού τελετουργικού που είχε καθιερωθεί για το σκοπό αυτό.
– Aναρίθμητα τα τυπογραφικά λάθη και στον ελληνικό Τύπο. Μία από τις πιο διάσημες σχετικές ιστορίες, έχει να κάνει τον Αλέκο Σακελλάριο και συνέβη το 1939, όταν ο γνωστός σεναριογράφος και στιχουργός εργαζόταν ως δημοσιογράφος στην απογευματινή εφημερίδα «Ασύρματος». Ο Σακελλάριος είχε γράψει μονόστηλο στην καλλιτεχνική στήλη για μια φιλανθρωπική συναυλία. Όμως, λόγω του «δαίμονα του Τυπογραφείου» ο τίτλος ενός γνωστού δημοτικού τραγουδιού παραποιήθηκε με κωμικό τρόπο. Έτσι αντί για το σωστό «Τα ματάκια σου τα μαύρα», τυπώθηκε η φράση «Τα μουστάκια σου τα μαύρα». Ο Σακελλάριος, με το γνωστό του αυτοσαρκαστικό και καυστικό χιούμορ, δεν άφησε την ευκαιρία να πάει χαμένη. Στο επόμενο φύλλο διόρθωσε ο ίδιος το λάθος γράφοντας ένα μνημειώδες και ιδιαίτερα αυστηρό κείμενο για τους διορθωτές και τους τυπογράφους της εποχής, το οποίο μάλιστα συνοδευόταν από χιουμοριστικά σκίτσα του σκιτσογράφου Πέτρου Παυλίδη.

– Όμως ούτε από τον τοπικό Τύπο έλειψαν ποτέ οι… διαβολιές του «Δαίμονα». Έτσι κατά το παρελθόν το Οικουμενικό Πατριαρχείο έγινε… Οικονομικό Πατριαρχείο, οι 500.000 έγιναν 5.000.000 ή το «καλό» που υπόσχονταν τοπικός βουλευτής γράφτηκε… «κακό» και η «νέα παρέμβαση» έγινε «νέα παράβαση».
ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΑΓΙΟΙ
Βεβαίως, μπορεί ο «Δαίμων» να έχει κλέψει όλη τη δόξα βάζοντας την ουρά του σε βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά και κάθε είδους τυπογραφική αστοχία, ωστόσο, οι τυπογράφοι εκτός από τους… διαβόλους έχουν και τους άγιους τους. Συνεχίζοντας την περιήγησή μας στο Μουσείο Τυπογραφίας παρατηρούμε ένα χαρακτικό του Jean Chieze όπου απεικονίζεται ο Aπόστολος Eυαγγελιστής Ιωάννης, προστάτης των τυπογράφων και εκτυπωτών σύμφωνα με τη δυτική, καθολική εκκλησία. Στην εκκλησιαστική παράδοση, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Δομιτιανός αναφέρεται ότι διέταξε να ρίξουν τον Ιωάννη μέσα σε ένα καζάνι με καυτό λάδι. Όμως ο Άγιος βγήκε από θαύμα σώος και αβλαβής. Το γεγονός αυτό συνέβη κοντά στη Λατινική Πύλη της Ρώμης. Επειδή το καυτό λάδι (ή το μελάνι και τα θερμαινόμενα στοιχεία αργότερα) θύμιζε τις επικίνδυνες συνθήκες των παλαιών τυπογραφείων, οι συντεχνίες των τυπογράφων, των στοιχειοθετών και των χαρακτών τον υιοθέτησαν ως προστάτη τους, γιορτάζοντας την ημέρα μνήμης του, στις 6 Μαΐου.

Ο Απόστολος Ευαγγελιστής Ιωάννης δεν είναι βέβαια ο μόνος Άγιος προστάτης των τυπογράφων. Στη δυτική – καθολική παράδοση συναντάμε κι άλλους Αγίους, όπως τον Άγιο Αυγουστίνο Ιππώνος και τον Άγιο Ιωάννη Μπόσκο, όπως και στην ανατολική – ορθόδοξη παράδοση τον Άγιο Ιωάννη Θεολόγο και τους Τρεις Ιεράρχες.
Λίγο πριν αποχωρήσουμε από το Μουσείο Τυπογραφίας παρατηρούμε την αφίσα που εκτίθεται στο πωλητήριο του Μουσείου με τη μορφή του «Δαίμονα του Τυπογραφείου». Είναι προφανές ότι ο «Δαίμων» δεν αποτέλεσε μόνο μια διαχρονική πηγή προβλημάτων και παρεξηγήσεων αλλά και έμπνευσης για καλλιτεχνική δημιουργία.
Όπως τον «Δαίμων» του Αντώνη Παπαντωνόπουλου που κοσμεί το πωλητήριο του Μουσείου Τυπογραφίας Γιάννη και Ελένης Γαρεδάκη.
Στο Μουσείο Τυπογραφίας άλλωστε μετά από μια εμπνευστική ξενάγηση πριν κάποια χρόνια ο Χανιώτης τραγουδοποιός Λεωνίδας Μαριδάκης είχε συνθέσει το τραγούδι «Δαίμων του Τυπογραφείου», μέσα από το οποίο καλεί τον «διαβολάκο» να «χτυπήσει» ώστε: «Στα πρωτοσέλιδα να γράψει πως θα ζήσει /
Ο έρωτάς μας που έχει γραφτεί στ’ αθλητικά»…

